Alternative content

Get Adobe Flash player

22.08.2019, CZWARTEK

 

Zespół klasztorny oo. Bernardynów

Lokalizacja:

  • Ulica Rynek  35
    Leżajsk 37-300
  • Miejscowość: Leżajsk
    Powiat: Leżajski
  • Pierwszy Telefon 17 242 00 06
    Drugi Telefon 17 242 83 56
    Fax: 17 242 83 59
  • Szerokość geograficzna (X):
    N 50° 15' 57"
    Długość geograficzna (Y):
    E 22° 24' 56"

Zobacz na mapie:

 


Atrakcje Turystyczne
(Pomniki historii
Zabytki sakralne)

Domyślny

  • Kategoria standaryzacji: Brak

Informacja

Wpisany na listę pomników historii Zespół kościelno-klasztorny oo. Bernardynów w Leżajsku składa się z:
- kościoła pw. Zwiastowania NMP, wzniesionego w latach 1618-1628,
- klasztoru zbudowanego przed 1637 rokiem, położonego w bezpośrednim sąsiedztwie świątyni, od strony wschodniej,
- obwarowań otaczających zespół, powstałych w dwóch etapach, począwszy od 2. ćw. XVII w. (I etap) i po 1681 roku (II etap), następnie przekształconych w 1 połowie XVIII w.,
- dziedzińców i ogrodów, pochodzących z różnych okresów, przebudowywanych i przekształcanych.


Fot. Zdzisław Janeczko



Historia zespołu kościelno-klasztornego oo. Bernardynów w Leżajsku
 Klasztor i kościół oo. Bernardynów w Leżajsku wzniesione zostały w drugiej ćwierci XVII w. przez starostę leżajskiego Łukasza Opalińskiego i jego żonę Annę z Pileckich. Budowle te należą do najwybitniejszych dzieł architektury sakralnej na terenie województwa podkarpackiego. Zespół klasztorno-kościelny powstał na zachód od miasta w miejscu, gdzie według tradycji w 1590 r. miała objawić się jednemu z poddanych starostwa leżajskiego Matka Boska wraz ze św. Józefem. Już w 1608 r. na zaproszenie biskupa przemyskiego Macieja Pstrokońskiego do Leżajska przybyli bernardyni. W latach 1618-1628 w oparciu o fundację króla Zygmunta III Wazy (potwierdzoną w 1608 i 1611 r.) Łukasz Opaliński marszałek nadworny i późniejszy marszałek wielki koronny wzniósł murowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny. Za twórcę kościoła uznaje się Antonio Pellaciniego, zw. Italus muratora lubelskiego o włoskim rodowodzie, który przybył do Leżajska z Lublina przed 1624 rokiem. Autorstwo kościoła i klasztoru przypisał Pellaciniemu A. Miłobędzki opierając się na badaniach archiwalnych M. Horna i wykorzystując wskazówki J.Z. Łozińskiego. Budowa klasztoru, wg dotychczasowych badań, poświadczona jest tylko jedną datą: 1637 r. W pracach budowlanych Pellaciniemu towarzyszył zapewne jego uczeń - Szymon Sarocki, wzmiankowany w aktach leżajskich w 1636 roku.
 Leżajska świątynia bernardyńska już od  pierwszej połowy XVII stulecia była jednym z głównych ośrodków kultu maryjnego na terenie ówczesnego województwa ruskiego, a w XVIII w. stała się znanym w całej Rzeczypospolitej miejscem odpustów. Miało to istotny wpływ na rozwój Leżajska, który pełnił funkcje usługowe dla przybywających tu masowo pielgrzymów.

Inkastelowany zespół kościoła i klasztoru oo. Bernardynów otoczony fortyfikacjami złożonymi z murów i baszt obronnych pełnił znaczącą rolę w systemie obronnym Leżajska, służąc ludności starostwa leżajskiego jako doskonałe miejsce refugialne. Podkreślić należy fakt, że niemalże wszystkie większe budowle wznoszone na terenach Rusi Czerwonej w okresie od XV do pierwszej połowy XVIII w. posiadały charakter obronny. Miejscowa ludność znajdowała wielokrotnie w obrębie murów kościoła i klasztoru pewny azyl przed takimi niebezpieczeństwami jak napady tatarskie i najazdy formacji nieprzyjacielskich. W XVII w. Tatarzy splądrowali tereny starostwa leżajskiego i samo miasto Leżajsk w 1624, 1648 i 1672 r. Duże straty w gospodarce starościńskiej, które nie ominęły również miejscowych wieśniaków i mieszczan leżajskich spowodowały oddziały armii szwedzkiej w 1656 i oddziałów siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego wiosną 1657 r. W marcu 1657 r. soldateska siedmiogrodzka spowodowała pożar, który zniszczył częściowo kościół i klasztor. Pierwszy remont kościoła przeprowadzono w 1670 r.
 W 1752 r. nastąpiła koronacja łaskami słynącego obrazu Matki Boskiej leżajskiej i z tej okazji władze klasztorne przeprowadziły szereg nowych inwestycji. M.in. powstały wówczas nastawy ołtarzy bocznych. W latach 1891-1896 doszło do całościowej konserwacji kościoła. Pracami konserwatorskimi kierował konserwator Jan Szeptycki i architekt Zygmunt Hendel. W czasie I wojny światowej zespół bernardyński zajmowały oddziały austriackie, będąc celem ostrzału artyleryjskiego prowadzonego przez armię rosyjską. Wywołało to znaczne zniszczenia i straty materialne budynków konwentu. W 1928 r. papież Pius IX na wniosek biskupów przemyskich i bernardyńskich władz zakonnych wydał dekret podnoszący kościół oo. Bernardynów w Leżajsku do rangi Bazyliki Mniejszej. Miało to swoje poważne konsekwencje w umocnieniu pozycji leżajskiego sanktuarium jako celu ruchu pielgrzymkowego na mapie Polski.
 Obecnie w Leżajsku odbywają się periodycznie odpusty z których najważniejsze mają miejsce na święta: Zwiastowania NMP (25 marca), św. Antoniego z Padwy (13 czerwca), Wniebowzięcia NMP (15 sierpnia), Narodzenia NMP (8 września) oraz św. Franciszka z Asyżu (4 października) jako założyciela wspólnoty braci mniejszych, których zakon bernardyński jest częścią. W ostatnich latach sanktuarium maryjne w Leżajsku odwiedza rocznie średnio 250 tysięcy pielgrzymów i turystów z kraju i zagranicy.

Wartości historyczne, artystyczne,  kulturowe i krajobrazowe zespołu

 Leżajski kościół oo. Bernardynów stanowi, zdaniem badaczy architektury polskiej XVII w., najznamienitsze dzieło sakralne muratorów lubelskich młodszej generacji. Charakterystyczne dla dzieł architektonicznych tego środowiska artystycznego formy zachowały się w bazylice leżajskiej przede wszystkim w architekturze zewnętrznej (wnętrze kościoła zostało bowiem w połowie XVIII w. w znacznej mierze przekształcone). Wszyscy autorzy prac naukowo-badawczych leżajskiego kościoła bernardynów zwracają uwagę na fakt, iż budowla ta stanowi ważne ogniwo w rozwoju architektury polskiej. Jest dobrym przykładem przerzutu form artystycznych jaki dokonywał się w XVII w. za pośrednictwem kongregacji bernardynów oraz obrazem przemian w układzie przestrzennym bazylik bernardyńskich budowanych na wschód od Wisły na przełomie 1 i 2 ćwierci XVII w. Jak zauważył Adam Miłobędzki w planie i bryle kościoła krzyżują się: manierystyczny jeszcze schemat lubelskiego kościoła bernardynów (nawiązujący do kolegiaty w Zamościu) z rozwiązaniami barokowymi opartymi na wzorach bazylik jezuickich.
Zabudowania klasztorne wzniesione na czworobocznym planie z wirydarzem pośrodku oraz pawilonami dostawionymi do naroży stanowią przykład pałacowego schematu klasztoru bernardyńskiego. Jak zauważył J. Kowalczyk zastosowane w Leżajsku rozwiązanie, wykazuje pokrewieństwa z modelowym planem włoskiego pałacu z traktatu Sebastiana Serlia, podobnie jak zrealizowany nieco wcześniej przez Bernardoniego klasztor w Kalwarii Zebrzydowskiej.
 Klasztor oo. Bernardynów otoczony jest murowanymi obwarowaniami. Wzniesiono je zapewne w wyniku doświadczeń z napadu i splądrowania miasta przez Stanisława Stadnickiego "Diabła Łańcuckiego" (1610 r.) oraz Tatarów (1624 r.).
 Fortyfikacje rozpoczęto wznosić w systemie basztowym w 2. ćw. XVII w. Według J. Bogdanowskiego pierwotnie założono je na planie zbliżonym do prostokąta z czterema narożnymi basztami ogniowymi (artyleryjskimi). Z tego okresu zachowały się: front zachodni i część frontu południowego, zakończonego pięcioboczną basztą "puntone", będącą praformą bastionu. Baszty połączone są kurtynami zaopatrzonymi w strzelnice dla broni ręcznej.
 Budowę fortyfikacji przerwał najazd Szwedów (1655-56) oraz Jerzego II Rakoczego (1657). Po 1681 r. obwód obronny dokończony został w nowoczesnym systemie kleszczowym. Klasyczne kleszcze wzniesiono w froncie południowym, front wschodni zaopatrzony jest w półbastion (w narożniku płn.-wsch.), zaś front północny otrzymał narys pilasty. Autorstwo tej fazy budowy obwarowań przypisywana jest Krzysztofowi Mieroszewskiemu.
 W XVIII w. nadmurowano pierwotnie czworoboczne baszty frontu zachodniego, dodając im drugą kondygnację w formie ośmioboków.
 Kompletnie zachowany obwód obronny, w swojej różnorodnej formie, jest niezwykle interesującym zespołem ukazującym rozwój sztuki obronnej na przestrzeni XVII i pocz. XVIII w.

Architektura kościoła i klasztoru jest tłem dla wyjątkowego wystroju i wybitnych dzieł składających się na wyposażenie budowli.
 Do najstarszych elementów wystroju wnętrza należy zachowana w kaplicy św. Franciszka (w przedłużeniu nawy północnej) dekoracja stiukowa z 1. ćwierci XVII w. Daje ona wyobrażenie o dekoracji sklepienia świątyni przed pożarem w 1670 r. Nieco późniejsze sztukaterie (z 2. ćwierci XVII w.) zdobią wnętrza parteru południowego skrzydła klasztoru. Te późnorenesansowe dekoracje, o układzie promienistym i osiowym należą do wybitnych przykładów stiuków utrzymanych w tzw. typie lubelskim.
 Z pierwszej połowy XVII w. zachowały się dwa ołtarze stanowiące pierwotne wyposażenie kościoła bernardynów: ołtarz główny bazyliki (o formie łuku triumfalnego z bogatą dekoracją ornamentalną) oraz ołtarz w kaplicy św. Franciszka. Ołtarze te przypisywane są snycerzom zakonnym z kręgu brata Samuela z Warszawy, Stanisława Przemocy, Pawła z Bydgoszczy i Hilarego z Poznania. Z warsztatem wykonującym ołtarz główny łączy się także twórców leżajskiej manierystycznej ambony (druga ćwierć XVII w.) o bogatej dekoracji ornamentalnej i figuralnej, z korpusem wspartym na rzeźbie anioła i baldachimem w kształcie papieskiej tiary.
 Dziełem braci zakonnych są także manierystyczne stalle z około połowy XVII w. (gruntownie restaurowane w k. XIX w.) o wyjątkowo bogatej małżowinowo-chrząstkowej dekoracji ornamentalnej oraz rzeźbiarskiej, zdobione intarsją i inkrustacją. Ich fundatorem był Bernard Orłowicz, prowincjał bernardynów. Odznaczają się wysokim poziomem artystycznym i świadczą o dużej biegłości technicznej twórców - uznawane za jedne z najpiękniejszych stall w Polsce.
 Twórcom stall przypisuje się także wykonawstwo ponad dwudziestu drewnianych portali zachowanych w krużgankach klasztoru oraz rzeźb lawaterza w refektarzu.
 Unikatowym dziełem jest leżajski prospekt organowy. Jak pisze Jerzy Banach, jeden z wielu badaczy leżajskich organów, autor studium ikonograficznego organów: „Do naszych dni organy leżajskie nie przestały budzić podziwu i zainteresowania, tak z uwagi na instrument zaliczany w Polsce do najbogatszych pod względem artystycznym i do najbardziej skomplikowanych technicznie, jak i ze względu na monumentalny prospekt organowy oraz jego obfitą i niezwykłą dekorację” Organy wykonywano w dwóch etapach - ok. 1680-1682 przez Stanisława Studzińskiego, organmistrza z Przeworska i w latach 1686-1693 przez Jana Głowińskiego, organmistrza z Krakowa.
Prospekt organowy i chór muzyczny (zarówno w nawie głównej, jak i bocznych) wyróżniają się jednolitą strukturą konstrukcyjną oraz dekoracyjną. Bogatą dekorację ornamentalną dopełnia figuralny wystrój rzeźbiarski - niezwykle bogaty ikonograficznie, ze słynnym przedstawieniem grupy Herkulesa walczącego z Hydrą. Jerzy Banach uznaje tę rzeźbę za najznakomitsze przedstawienie Herkulesa w polskiej ikonografii - dzieło silnie związane z polską historią i religijnością. Liczne są interpretacje programu ikonograficznego dekoracji prospektu. M. Karpowicz pisze: ”...nie mająca sobie równej obudowa organów w Leżajsku (...) prezentuje w części centralnej postać Herkulesa walczącego z Hydrą, symbol cnoty walczącej z występkiem - dowód znajomości kultury antycznej w Polsce, a skądinąd wątek pogański we wnętrzu kościoła”.
 Zasadnicza zmiana wystroju i wyposażenia bazyliki leżajskiej nastąpiła w połowie XVIII w. Sklepienia i ściany kościoła ozdobiono wówczas iluzjonistyczną polichromią, a wyposażenie wzbogaciło się przede wszystkim o szereg ołtarzy bocznych o późnobarokowej jeszcze konstrukcji, lecz rokokowej dekoracji.
 Leżajska polichromia wykonywana w dwóch etapach: w latach 1750-1752 i w latach 1755-1758 powstała dzięki ofiarom wielu fundatorów - zarówno pochodzenia szlacheckiego, jak i chłopów. Wśród twórców wymienia się nazwiska pięciu malarzy: Wojtanowskiego i Kłosowskiego oraz Stanisława Stroińskiego oraz Mateusza i Macieja Millerów ze Lwowa. Przez badaczy wysoko oceniany jest poziom artystyczny malowideł - dobry rysunek, plastyczność przedstawień, doskonałe opanowanie zasad kompozycji, umiejętność stosowania - charakterystycznego dla iluzjonistycznego malarstwa bolońskiego - motywu podłużnego prześwitu na sklepieniu. Polichromia ścian i sklepień kościoła jest dziełem wybitnym. Stanowi przykład wpływów malarstwa włoskiego, a zwłaszcza twórczości Andrea Pozzo i nawiązywania do wzorów quadratury bolońskiej - wzorów przetransponowanych do Leżajska w wyniku oddziaływania - niezwykle wówczas prężnego - lwowskiego środowiska artystycznego.
 Innym przykładem związków Leżajska ze Lwowem - czołowym polskim ośrodkiem artystycznym w XVIII w. są wspomniane powyżej ołtarze boczne bazyliki leżajskiej projektowane zapewne przez Antoniego Osińskiego, a wykonywane przy współpracy licznych snycerzy i stolarzy lwowskich i miejscowych, świeckich i zakonnych.

 O doniosłości i randze leżajskiego zespołu klasztornego decyduje nie tylko wartość artystyczna zabytkowych budowli i ich wyposażenia, które niewątpliwie należą do najbardziej reprezentatywnych obiektów sakralnych w Polsce. Na przestrzeni wieków i dziś klasztor Bernardynów pełnił ważne funkcje kulturotwórcze. Bernardyni i ich mecenat artystyczny, którego ideą była chęć pomnożenia chwały miejsca świętego, wyróżnionego cudownym wizerunkiem Matki Bożej przyczynili się do powstania dzieł architektury, malarstwa, rzeźby o ponadregionalnym znaczeniu. Ich niewątpliwą zasługą była umiejętność pozyskania artystów ważnych ośrodków Polski, których twórczość wywarła inspirujący wpływ na rozwój artystyczny mniejszych ośrodków regionu. W XVII i XVIII w. działali w klasztorze malarze i snycerze bernardyńscy sprowadzani z różnych stron Rzeczypospolitej. Dla idei swego mecenatu potrafili też zjednać sobie ówczesnych możnych fundatorów. Za sprawą Opalińskich, Grabińskich i Potockich do Leżajska przybywali w XVII stuleciu architekci włoscy, zaś w wieku XVIII malarze i snycerze lwowscy.
 W leżajskim zespole klasztornym działa (od 1971 roku) Muzeum Prowincji oo. Bernardynów. Muzeum gromadzi w swych zbiorach obiekty będące świadectwem wielowiekowego dziedzictwa i wieloaspektowej działalności zakonu polskich obserwantów franciszkańskich, związanych z kulturą polską od XV wieku. W muzeum przechowywane są nie tylko dzieła malarstwa, rzeźby i rzemiosła artystycznego pochodzące z Leżajska, lecz również zabytki innych konwentów aktualnie funkcjonujących w kraju (m.in. z Kalwarii Zebrzydowskiej, Krakowa, Tarnowa, Opatowa Kieleckiego, Łęczycy) oraz placówek, które po II wojnie światowej weszły w obręb Związku Radzieckiego (m.in. ze Lwowa, Sokala, Zbaraża, Husiatyna, Krystynopola). W muzeum funkcjonuje także ekspozycja o charakterze etnograficzno-historycznym poświęcona działalności misjonarzy bernardyńskich na różnych kontynentach i kulturze żyjących tam ludów.
 Od wielu lat w bazylice leżajskiej odbywają się słynne koncerty organowe organizowane w ramach Festiwalu Muzyki w Łańcucie. Coraz większą rangę zyskuje tez Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej (urządzany rokrocznie od 1992 roku). 
 Wspomnieć też wypada o szczególnej roli, jaką odegrał i odgrywa Leżajsk jako sanktuarium maryjne i miejsce pielgrzymkowe.

Opracowali: Anna Fortuna-Marek
Andrzej Gliwa
Adam Sapeta
Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Rzeszowie

Podkarpacka Regionalna
Organizacja Turystyczna

ul. Grunwaldzka 2 (wejście od ul. Matejki)
35-068 Rzeszów
tel. +48 17 852 00 09


                              
"Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz budżetu państwa za pośrednictwem Euroregionu Karpackiego w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Rzeczpospolita Polska – Republika Słowacka 2007 – 2013"